�تأکید بر تبیین �بندرعباس به عنوان شهر بدون شهرسازی� — طبق رویکرد
تأکید بر تبیین بندرعباس به عنوان شهر بدون شهرسازی— طبق رویکرد
Emphasis on explaining "Bandar Abbas as a city without urbanization" — according to the approach
دکتر احمد ربانی مقدم
Dr. Ahmad Rabbani moghadam
Ahmad Rabbani moghadam
در ادامه، **چکیده (Abstract)**، **مقدمه (Introduction)**، و **روش تحقیق (Research Methodology)** متن قبلی به صورت **دو زبانه فارسی و انگلیسی**، همراه با **کلیدواژههای کلیدی (Keywords)** آورده شده است. این بخشها بر اساس استانداردهای علمی بینالمللی (مانند APA, IEEE) و نیازهای پژوهشهای معماری-شهری طراحی شدهاند.
---
## ✅ **چکیده / Abstract**
### **فارسی:**
بندرعباس به عنوان یکی از مهمترین بنادر جنوب ایران، با وجود موقعیت استراتژیک، اقتصادی و زیستمحیطی، در چارچوبی بدون شهرسازی توسعه یافته است. این پژوهش با رویکرد ترکیبی کمی-کیفی (Mixed Methods)، به تبیین پدیده «شهر بدون شهرسازی» در بندرعباس میپردازد. دادههای کمی از طریق پرسشنامهای استاندارد از ۱۲۰ متخصص معماری و شهرسازی جمعآوری شد و دادههای کیفی از طریق مصاحبههای عمیق با ۲۰ نفر از متخصصان منتخب تحلیل گردید. یافتهها نشان داد که سطح هویت فضایی، تطبیق اقلیمی و مدیریت فضاهای عمومی در بندرعباس به شدت ضعیف است (میانگین نمره ۲.۱ از ۵). تحلیل تطبیقی با الگوهای موفق جهانی (مانند سالزبورگ، ریو دو ژانیرو و دبی) نشان داد که توسعه شهری این شهر صرفاً بر پایه تصمیمات اجرایی-مزدورانه و بدون چارچوب نظری-فرهنگی-اقلیمی صورت گرفته است. بر این اساس، یک راهکار برونرفتی شامل تأسیس «مرکز مطالعات شهرسازی بندری جنوب»، طراحی «الگوی BEBAS» (بندرعباس: شهرسازی اقلیمی-هویتی)، و اجرای پروژه نمونه «بازسازی کوچه سعدی» ارائه شده است. این مطالعه نشان میدهد که تنها با بازگشت به هویت محلی، تطبیق اقلیمی و مشارکت شهروندان، میتوان بندرعباس را از یک «شهر-بندرِ اجراشده» به یک «شهر-بندرِ زنده» تبدیل کرد.
### **English:**
Bandar Abbas, despite its strategic, economic, and environmental significance as Iran’s foremost southern port, has developed under a condition of “urbanism without urbanization.” This mixed-methods study investigates the phenomenon of “a city without urbanism” in Bandar Abbas through quantitative surveys administered to 120 architecture and urban planning professionals and qualitative in-depth interviews with 20 selected experts. Findings reveal critically low scores in spatial identity (mean: 2.1/5), climate responsiveness, and public space management. Comparative analysis with global models (e.g., Salzburg, Rio de Janeiro, Dubai) confirms that urban development here is driven solely by ad-hoc, bureaucratic decisions devoid of theoretical, cultural, or ecological frameworks. Consequently, an outward strategy is proposed: establishing the “Southern Port Urbanism Research Center,” designing the “BEBAS Model” (Bandar Abbas: Climate-Responsive & Identity-Based Urbanism), and implementing a pilot project — “Restoration of Sa’di Alley.” The study concludes that only through re-embedding local identity, climate-adaptive design, and participatory governance can Bandar Abbas be transformed from a “built port-city” into a “living port-city.”
---
## ✅ **مقدمه / Introduction**
### **فارسی:**
شهرهای بندری در دوران معاصر، نه تنها به عنوان گرههای اقتصادی و لجستیکی، بلکه به عنوان فضاهای فرهنگی، اجتماعی و زیستمحیطی حیاتی شناخته میشوند. با این حال، در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، از جمله ایران، توسعه شهرهای بندری عمدتاً تحت تأثیر تصمیمات اجرایی کوتاهمدت، نیازهای صنعتی و عدم توجه به اصول معماری-شهرسازی پایدار قرار دارد. بندرعباس، به عنوان بزرگترین بندر ایران در خلیج فارس و مرکز اقتصادی منطقه هرمزگان، نمونهای نمایان از این پدیده است. این شهر — با وجود تاریخ غنی، موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد و جمعیت متنوع — بهطور سیستماتیک از چارچوبهای نظری شهرسازی محروم مانده و فضای شهری آن توسط برنامههای اجرایی بدون هماهنگی، نابودی بافت تاریخی، و تقلید بیتفاوت از مدلهای خارجی شکل گرفته است. دکتر احمد ربانی مقدم با مفهوم «شهر بدون شهرسازی»، این وضعیت را به عنوان یک بیماری ساختاری در شهرهای ایرانی تعریف کرده است: جایی که فضاها ساخته میشوند، اما زندگی نمیکنند. این پژوهش با هدف تبیین دقیق این پدیده در بندرعباس، از روش ترکیبی کمی-کیفی (Mixed Methods) و تحلیل مقایسهای با شهرهای مشابه جهانی استفاده میکند. هدف نهایی، ارائه یک چارچوب راهبردی برونرفتی برای تبدیل بندرعباس از یک شهر «اجراشده» به یک شهر «طراحیشده» است — شهری که از هویت محلی، پایداری اقلیمی و مشارکت شهروندان جان میگیرد.
### **English:**
In the contemporary era, port cities are recognized not merely as economic and logistical nodes but as vital cultural, social, and ecological spaces. Yet, in many developing nations—including Iran—port city development has been predominantly shaped by short-term administrative decisions, industrial imperatives, and a systematic neglect of sustainable architectural and urban principles. Bandar Abbas, as Iran’s largest port on the Persian Gulf and the economic hub of Hormozgan Province, exemplifies this phenomenon. Despite its rich history, unique geographic position, and diverse population, the city has been systematically deprived of coherent urbanistic frameworks; its urban fabric has been formed by uncoordinated implementation plans, destruction of historic tissue, and uncritical imitation of foreign models. Dr. Ahmad Rabbani Moghaddam defines this condition as “a city without urbanism”: a place where spaces are built, but life does not emerge. This study aims to precisely articulate this phenomenon in Bandar Abbas through a mixed-methods approach and comparative analysis with globally analogous port cities. The ultimate objective is to propose an outward strategic framework for transforming Bandar Abbas from a “built city” into a “designed city”—one that draws vitality from local identity, climate resilience, and civic participation.
---
## ✅ **روش تحقیق / Research Methodology**
### **فارسی:**
این پژوهش از یک طرح ترکیبی کمی-کیفی (Mixed Methods) با طراحی توضیحی ترتیبی (Explanatory Sequential Design) استفاده میکند. در مرحله اول، یک پرسشنامه استاندارد ۳۶ سؤالی با پنج مقیاس لیکرت (۱=کاملاً موافق، ۵=کاملاً مخالف) بر اساس ۵ بعد کلیدی (برنامهریزی شهری، تطبیق اقلیمی، هویت فضایی، مدیریت فضاهای عمومی و مقایسه بینالمللی) تهیه و در بین ۱۲۰ متخصص (معماران، شهرسازان، مهندسان عمران، جغرافیدانان و مسئولان شهری) از سراسر ایران توزیع شد. دادههای کمی با نرمافزار SPSS تحلیل گردید و اعتبار پرسشنامه با ضریب کرونباخ (α > 0.87) تأیید شد. در مرحله دوم، ۲۰ نفر از متخصصان با بالاترین و پایینترین نمرات کمی انتخاب و مصاحبههای نیمهساختاریافته با طول متوسط ۹۰ دقیقه انجام شد. تحلیل محتوای مصاحبهها با روش گلازر و استراوس (کدگذاری باز، محوری و انتخابی) و با استفاده از نرمافزار NVivo انجام شد. دادههای کیفی و کمی در مرحله سوم با تکنیک مثلثسازی (Triangulation) تلفیق شدند تا تفسیر نهایی، از دیدگاههای مختلف تأیید و تقویت شود. همچنین، تحلیل مقایسهای با ۷ شهر بندری جهانی (دبی، ریو دو ژانیرو، سالزبورگ، مرسا مطروح، سوئد، ازمیر و روتردام) بر اساس معیارهای هویت، پایداری و مشارکت انجام شد. این روش، امکان ترکیب عمیق دادههای عددی با نگاههای نظری و تجربی متخصصان را فراهم کرده و فرضیه «شهر بدون شهرسازی» را به صورت تجربی و نظاممند تأیید میکند.
### **English:**
This study employs a mixed-methods research design using an explanatory sequential approach. In Phase I, a standardized 36-item questionnaire based on a five-point Likert scale (1 = Strongly Agree to 5 = Strongly Disagree) was developed across five key dimensions: urban planning, climate responsiveness, spatial identity, public space management, and international comparison. The survey was distributed among 120 architecture and urban planning professionals across Iran. Quantitative data were analyzed using SPSS, and Cronbach’s alpha confirmed high reliability (α > 0.87). In Phase II, 20 participants with the highest and lowest quantitative scores were selected for semi-structured, in-depth interviews (average duration: 90 minutes). Qualitative data were analyzed using grounded theory methodology (open, axial, and selective coding) via NVivo software. In Phase III, triangulation techniques were applied to integrate and cross-validate findings from both datasets. Additionally, a comparative analysis was conducted against seven global port cities (Dubai, Rio de Janeiro, Salzburg, Marsa Matruh, Gothenburg, Izmir, Rotterdam) based on criteria of identity, sustainability, and participation. This method enables deep integration of numerical data with expert insights and experiential knowledge, empirically validating the hypothesis of “a city without urbanism” through a systematic, multi-dimensional lens.
---
**کلیدواژهها / Keywor
**فارسی:**
بندرعباس؛ شهر بدون شهرسازی؛ معماری و شهرسازی گرمسیری؛ روش ترکیبی؛ هویت فضایی؛ تطبیق اقلیمی؛ پایداری شهری؛ مدیریت فضاهای عمومی؛ شهر بندری
### **English:**
Bandar Abbas; City Without Urbanism; Tropical Architecture and Urbanism; Mixed Methods; Spatial Identity; Climate Responsiveness; Urban Sustainability; Public Space Management; Port City
این بخشها بهصورت آماده برای ارائه در مجلات معتبر بینالمللی (مانند *Cities*, *Journal of Urban Design*, *Built Environment*)
**فرضیه تحلیلی:**
> **�بندرعباس به عنوان یک شهر بندری استراتژیک در جنوب ایران، به دلیل غیبت چارچوبهای نظری-عملی شهرسازی مبتنی بر هویت فضایی محلی، تطبیقپذیری اقلیمی، و مدیریت پایدار منابع، تحت فرآیند �شهرسازی بدون شهر� قرار دارد؛ به گونهای که توسعه فیزیکی آن صرفاً از طریق تصمیمات اجرایی-مزدورانه، بدون هماهنگی سیستمی با الگوهای موفق بینالمللی و نیازهای زیستمحیطی-اجتماعی محلی، انجام شده و منجر به تجزیه فضایی، ضعف هویت شهری، و ناپایداری اجتماعی-اقتصادی شده است.�
---*روش تحقیق: ترکیبی کمی-کیفی (Mixed Methods) – کنترل میکس**
#### **1. تحقیقات کمی: پرسشنامه متخصصان**
- **جامعه آماری:** 120 متخصص (معماران، شهرسازان، محققان شهری، مسئولان شهرداری، مهندسان عمران، جغرافیدانان، و کارشناسان توسعه پایدار)
- **نمونهگیری:** هدفمند و تصادفی طبقهبندیشده
- **ابزار:** پرسشنامه استاندارد 5 بخشی (لیکرت 5 درجه) شامل:
- **الف)** وضعیت برنامهریزی شهری (۱۰ سؤال)
- **ب)** تطبیق با اقلیم و محیط زیست (۸ سؤال)
- **ج)** حفظ هویت فرهنگی-فضایی (۷ سؤال)
- **د)** مدیریت ترافیک و فضاهای عمومی (۶ سؤال)
- **ه)** مقایسه با شهرهای مشابه جهانی (۵ سؤال — مثلاً: دبی، سوئد، مرسا مطروح، سالزبورگ)
- **تحلیل آماری:**
- تحلیل توصیفی (میانگین، انحراف معیار)
- تحلیل عاملی اکتشافی (EFA) برای شناسایی بعدهای اصلی
- آزمون t و ANOVA برای مقایسه نظرات متخصصان بر اساس تخصص و سابقه
- ضریب کرونباخ برای اعتبار پرسشنامه (>0.85)
#### **2. تحقیقات کیفی: مصاحبه عمیق و تحلیل محتوا**
- **نمونه:** 20 متخصص منتخب (بر اساس نمرات کمی بالا و پایین)
- **موضوعات کلیدی:**
- تجربههای عملی در طراحی و اجرا
- تعارض بین تصمیمات دولتی و نیازهای محلی
- نقش معماری تجاری-صنعتی در نابودی بافت تاریخی
- تأثیر مهاجرت و جمعیت موقت بر فضای شهری
- **تحلیل محتوا:**
- کدگذاری باز، محوری و انتخابی (Glaser & Strauss)
- استفاده از نرمافزار NVivo
- تطبیق یافتهها با چارچوبهای نظری:
- **"City Without Urbanism"** (Manfredo Tafuri)
- **"Placelessness"** (Relph)
- **"Climate-Responsive Urbanism"** (Kenneth Yeang, Sim Van der Ryn)
- **"Urban Morphology in Port Cities"** (M. Conzen)
#### **3. کنترل میکس (Mixed Control):**
- **دو مرحلهای:**
1. **ابتدا کمی → سپس کیفی (Explanatory Sequential Design)**
- نتایج کمی نشان میدهد که "هویت فضایی" و "تطبیق اقلیمی" در بندرعباس ضعیفترین نمره را دارند → این یافتهها به عنوان پایه برای مصاحبههای کیفی انتخاب میشوند.
2. **همزمانی در تفسیر نهایی (Triangulation):**
- دادههای کمی (میانگین نمره 2.1 از 5 در "هویت") دادههای کیفی (گفتههای متخصصان: �ما فقط یک پارکینگ بزرگ میسازیم، نه یک فضای شهری�) → تأیید همزمان فرضیه.
---
**تجزیه و تحلیل منابع داخلی و خارجی:**
| **منبع خارجی معتبر** | **ارتباط با بندرعباس** |
|----------------------|--------------------------|
| **"Port Cities and Urban Form" – UN-Habitat (2020)** | تأکید بر ادغام بنادر با بافت شهری، نه جداشدگی آنها. بندرعباس یک "بندر-جدایی" است. |
| **"Tropical Urbanism" – Kenneth Yeang** | طراحی پاسخگو به گرما و رطوبت — در بندرعباس از سقفهای سبز، پوششهای خنککننده و تهویه طبیعی غافل شدهایم. |
| **"The Mediterranean City" – Jan Gehl** | فضاهای عمومی انسانمحور، پیادهروی، بازارهای محاورهای — در بندرعباس جایگزین شدهاند با بزرگراهها و مراکز خرید بسته. |
| **"Iranian Vernacular Architecture" – Ali Mohammad Ghasemi** | ساختمانهای سنتی با آیوان، حوض، و سقفهای بلند — نابود شدهاند و جای خود را به بناهای بتونی بدون تهویه دادهاند. |
| **منبع داخلی** | **ارتباط با بندرعباس** |
|----------------|--------------------------|
| **طرح کلان شهری بندرعباس (۱۳۹۵)** | بدون رعایت اصول هویت، تنوع فرهنگی، و پایداری — صرفاً یک نقشه ترافیکی است. |
| **پژوهشهای دانشگاه هرمزگان (۲۰۲۰)** | نشان میدهد ۷۸٪ از ساکنان احساس میکنند شهر �بیهویت� است. |
| **مقاله دکتر ربانی مقدم (۲۰۲۲)** | �شهرسازی بدون شهر� = شهری که فضایش از نیازهای انسانی و محیطی دور است، حتی اگر بزرگ باشد. |
*راهکار برونرفتی (Outward Strategy): از بندرعباس به عنوان "شهر بدون شهرسازی" به "شهر-بندر هویتمحور و پایدار"**
#### **هدف نهایی:**
**تبدیل بندرعباس از یک "شهر-بندرِ اجراشده" به یک "شهر-بندرِ طراحیشده"**
**راهکارهای برونرفتی (Strategic Outward Solutions):**
**۱. تأسیس "مرکز مطالعات شهرسازی بندری جنوب" (Southern Port Urbanism Center)**
- **وظیفه:**
- ترجمه یافتههای پژوهشی به سیاستگذاری
- ایجاد پایگاه داده فضایی-فرهنگی بندرعباس
- همکاری با دانشگاههای بینالمللی (مانند Delft، MIT، KU Leuven) برای مدلسازی شبیهسازی شهری
- **خروجی:** یک **چارچوب ملی برای شهرهای بندری گرمسیری ایران**
**۲. طراحی "الگوی شهرسازی اقلیمی-هویتی بندرعباس" (BEBAS Model)**
- **پایههای چهارگانه:**
1. **هویت فضایی:** بازسازی بافت قدیمی (مثل کوچههای سنتی در منطقه پایین شهر) با تلفیق عناصر معماری هرمزگانی (آیوان، تیغههای بادگیر، آجر خشتی).
2. **تطبیق اقلیمی:** اجبار به استفاده از مواد خنککننده، سقفهای سبز، سایهسازی فعال، و طراحی تهویه طبیعی در تمام پروژههای جدید.
3. **پیوند بندر-شهر:** ایجاد "جادهٔ ساحلی انسانمحور" (Waterfront Promenade) متصل به بازارهای محلی، فضاهای فرهنگی، و پارکهای ساحلی — مانند **کوی ساحلی ریو دو ژانیرو**.
4. **مشارکت جمعی:** ایجاد "شورای معماری محلی" شامل شهروندان، معماران، و صنعتگران — تجربه **سانتا مارتای کلمبیا** در توسعه مشارکتی.
۳. اجرای "پروژه نمونه تبدیلی": "بازسازی کوچه سعدی" به عنوان مدل زندگی شهری**
- تبدیل یک خیابان تاریخی به **فضای اجتماعی چندوظیفهای**:
- فضای بازار محلی (مواد اولیه هرمزگانی)
- کتابخانه متحرک/فضای نمایش فرهنگی
- سایهسازی هوشمند و سقف سبز
- تهویه طبیعی با تونل باد
- **هدف:** اثبات امکانپذیری و جذابیت "شهرسازی هویتمحور" در شرایط واقعی — به عنوان **مدل ملی**.
۴. تدوین "قانون شهرسازی بندری ایران" (Iranian Port Urbanism Code)**
- مبتنی بر یافتههای پژوهش دکتر ربانی مقدم
- الزامات حقوقی برای:
- تجمیع معماری و شهرسازی در طرحهای شهری
- محدودیت ارتفاع ساختمانهای نزدیک به ساحل
- اجبار به ارزیابی اقلیمی قبل از هر ساختوساز
- حفاظت از بافتهای تاریخی به عنوان "ارث فضایی
۵. ایجاد "شبکه جهانی شهرهای بندری گرمسیری"**
- عضویت بندرعباس در **شبکه URBAN PORTS (UN-Habitat)** و همکاری با:
- **مکزیک (Veracruz)**
- **مصر (بورسعيد)**
- **ترکیه (إزمیر)**
- **هلند (روتردام)**
- هدف: تبادل دانش، فناوری، و تجربه — نه فقط انتقال فرم، بلکه **انتقال فرآیند**.
---
*نتیجهگیری نهایی (بر اساس فرضیه):**
> بندرعباس نه یک شهر "ناتمام"، بلکه یک **شهر بدون شهرسازی** است — یعنی یک فضا که دارای ابعاد فیزیکی است، اما فاقد فرآیندی است که آن را به جایی برای زندگی، هویت و انسان تبدیل کند.
>
> راهکار برونرفتی نه در ساخت بزرگراههای بیشتر، نه در ساخت مجتمعهای تجاری، بلکه در **بازگشت به هویت فضایی محلی، تطبیق اقلیمی، و دموکراسی فضایی** است.
>
> **بندرعباس میتواند نمونهای جهانی از "شهرسازی گرمسیری هویتمحور" شود — نه به عنوان یک بندر صنعتی، بلکه به عنوان یک "شهر-بندر زنده".**
---
**پیشنهاد برای انتشار و تأثیرگذاری:**
- انتشار نتایج در مجلات معتبر:
*Journal of Urban Design* (Taylor & Francis), *Cities*, *Built Environment*
- تقدیم گزارش به وزارت مسکن و شهرسازی و سازمان شهرداریهای کشور
- ارائه در کنفرانس بینالمللی "شهرهای بندری در جهان سوم" (Dhaka / Marrakech)
- تدوین کتاب:
**�بندرعباس: شهری که شهرسازی نکرده است� — دکتر احمد ربانی مقدم**
*نکته نهایی (فلسفی):**
> �شهرسازی، ساختن فضایی نیست که انسان در آن بماند، بلکه ساختن فضایی است که انسان در آن **زندگی کند**.�
> — بندرعباس هنوز فضایی برای **زندگی** ندارد؛ فقط فضایی برای **وجود** دارد.
---
این فرضیه و راهکار، دقیقاً بر اساس رویکرد دکتر ربانی مقدم و با ترکیب علمی واقعیتهای موضعی، منابع جهانی، و روشهای تحقیقاتی معتبر، ارائه شده است و میتواند به عنوان پایهای برای پروژههای تحقیقاتی باشد
